Na koncie są oszczędności, w garażu stoi samochód, a część domowego sprzętu należy do kogoś z rodziny. Z chwilą ogłoszenia upadłości majątek dłużnika co do zasady wchodzi do masy, ale wyjątki ustawowe i cudza własność mogą zmienić ocenę poszczególnych rzeczy.

O tym, co trafi do masy, rozstrzygają własność i ustawowe wyłączenia
- Majątek z dnia upadłości i późniejsze nabytki mogą wejść do masy, jeśli ustawa nie wyłącza ich spod likwidacji.
- Rzeczy należące do innych osób nie powinny służyć spłacie długów upadłego, ale trzeba umieć wykazać ich właściciela.
- Dochód i przedmioty chronione prawem nie zawsze podlegają przekazaniu syndykowi.
- Sprzedaż mieszkania może wiązać się z wydzieleniem środków na najem, jeśli spełnione są warunki ustawowe.
Co obejmuje masa upadłościowa i kiedy powstaje?
Wyobraź sobie, że sąd właśnie ogłosił upadłość. Od tego dnia masa upadłości służy zaspokojeniu wierzycieli, a jej skład obejmuje majątek należący do dłużnika w chwili ogłoszenia upadłości oraz majątek nabyty w toku postępowania, z zastrzeżeniem ustawowych wyłączeń. Tak określa to Prawo upadłościowe w art. 61–62.
W praktyce może chodzić o nieruchomość, samochód, oszczędności, udziały, należności od kontrahentów czy część dochodu. Sam fakt, że składnik jest w domu lub na rachunku dłużnika, nie przesądza jeszcze o jego losie, ale utrudnia sprawę: ustawa przewiduje domniemanie, że rzeczy znajdujące się w jego posiadaniu należą do niego.
Po ogłoszeniu upadłości nie można swobodnie rozporządzać mieniem wchodzącym do masy. Dlatego sprzedaż auta czy przekazanie oszczędności bliskiej osobie może wywołać poważne skutki prawne, zamiast ochronić majątek.
Dochód i rzeczy codzienne nie zawsze trafiają do syndyka
Samochód służbowy może należeć do firmy, a własny komputer może być potrzebny do pracy. O przynależności do masy decydują przepisy i konkretne okoliczności, nie sama wartość przedmiotu ani przekonanie, że „syndyk zabiera wszystko”.
Artykuł 63 Prawa upadłościowego odsyła między innymi do rzeczy wyłączonych spod egzekucji na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego oraz chroni część wynagrodzenia. Przy osobie fizycznej przepisy przewidują również ochronę określonej części dochodu, a sędzia-komisarz może ją ustalić inaczej, jeśli przemawiają za tym szczególne potrzeby, takie jak stan zdrowia, koszty mieszkania lub sytuacja osób na utrzymaniu.
| Sytuacja | Możliwy skutek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Rzecz kupiona wspólnie z bliską osobą, ale należąca do niej | Może zostać błędnie uznana za majątek upadłego | Zebrać umowę, potwierdzenie płatności i inne dowody własności |
| Dochód potrzebny na leczenie lub utrzymanie osób zależnych | Ustawowa ochrona może nie odzwierciedlać szczególnych potrzeb | Przedstawić sędziemu-komisarzowi udokumentowany wniosek o inne ustalenie chronionej części dochodu |
| Sprzęt, narzędzia albo przedmioty niezbędne do codziennych potrzeb | Część mienia może podlegać wyłączeniu na podstawie przepisów egzekucyjnych | Wskazać konkretny przepis i opisać, do czego służy dany przedmiot |
Tu przydaje się precyzja. Nie wystarczy napisać, że rzecz jest potrzebna; trzeba wykazać, do kogo należy albo na jakiej podstawie prawo wyłącza ją z masy. Uważam, że dokument potwierdzający własność jest w takich sporach cenniejszy niż ogólne zapewnienie o tym, kto za przedmiot płacił.
Przy wspólnym majątku małżonków sama rozdzielność po fakcie nie chroni
Wspólne mieszkanie czy samochód potrafią zaskoczyć drugiego małżonka, bo upadłość jednego z nich wpływa na cały majątek wspólny. Zgodnie z art. 124 Prawa upadłościowego, z dniem ogłoszenia upadłości ustaje wspólność ustawowa, a majątek wspólny wchodzi do masy; podziału tego majątku po ogłoszeniu upadłości nie można przeprowadzić.
Małżonek może zgłosić w postępowaniu należność z tytułu udziału w majątku wspólnym. Osobną kwestią jest umowa majątkowa małżeńska: samo zawarcie jej krótko przed upadłością nie daje pewności, że będzie skuteczna wobec masy, ponieważ ustawa przewiduje warunki czasowe dla takich umów.
Jeśli rzecz należy wyłącznie do drugiego małżonka, trzeba zgromadzić dowody tej odrębnej własności, na przykład dokument nabycia i potwierdzenie źródła środków. Wspólne użytkowanie przedmiotu nie zawsze oznacza współwłasność, ale bez dokumentów rozstrzygnięcie może być trudniejsze.
Przy sprzedaży domu można uzyskać środki na najem
Utrata mieszkania nie musi oznaczać natychmiastowego pozostania bez dachu nad głową. Jeśli upadły jest osobą fizyczną, mieszka w lokalu lub domu wchodzącym do masy, a potrzeby mieszkaniowe jego oraz osób na utrzymaniu wymagają zabezpieczenia, art. 342a Prawa upadłościowego przewiduje wydzielenie części kwoty ze sprzedaży na najem.
Wydzielona suma odpowiada przeciętnemu czynszowi najmu lokalu w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od 12 do 24 miesięcy. Przy ustalaniu kwoty bierze się pod uwagę potrzeby mieszkaniowe i możliwości ich zaspokojenia. Nie jest to automatyczna gwarancja dowolnej sumy, więc w dokumentach trzeba pokazać realne warunki mieszkaniowe i koszty najmu.
Ten wyjątek zmienia sposób planowania po sprzedaży nieruchomości: poza samą wartością domu liczy się też to, gdzie zamieszka rodzina i jaki czynsz jest osiągalny w okolicy. Przygotowanie tych informacji zawczasu pozwala uniknąć sporu o kwotę, kiedy środki są już dzielone.
Gdy cudza rzecz trafi do masy, wniosek wymaga dowodów
Jeśli syndyk zaliczy do masy rzecz, która nie należy do upadłego, trzeba działać formalnie. Wniosek o wyłączenie składa się do sędziego-komisarza; zgodnie z art. 73–74 Prawa upadłościowego powinien od razu zawierać twierdzenia, zarzuty i dowody, a po odmowie można wytoczyć powództwo do sądu upadłościowego.
Sędzia-komisarz rozpoznaje wniosek w ciągu miesiąca od jego złożenia. Jeśli go oddali, powództwo trzeba wnieść w ciągu miesiąca od doręczenia postanowienia. Nie należy mylić terminu na rozpoznanie wniosku z terminem na dalsze dochodzenie wyłączenia.
Do wniosku dołącz dokumenty zakupu, umowę darowizny lub użyczenia, wyciąg potwierdzający płatność albo korespondencję pokazującą, kto faktycznie nabył rzecz. W razie sporu o wspólne mienie lub niejasnej historii własności skonsultuj dokumenty z prawnikiem, zanim składnik zostanie sprzedany.
Spis majątku warto zacząć od dokumentów, nie od szacunków
Przed kontaktem z syndykiem rozdziel rzeczy własne, wspólne i należące do innych osób, a przy każdej spisz dowód własności. Zachowaj też dokumenty o dochodach, potrzebach mieszkaniowych i kosztach leczenia, bo mogą być potrzebne do wykazania, że określony składnik lub część dochodu podlega ochronie.
Nie ukrywaj ani nie przenoś majątku, żeby uniknąć jego ujęcia w postępowaniu. Rzetelny wykaz i dobrze udokumentowane zastrzeżenia dają znacznie lepszą podstawę do rozstrzygnięcia, czy składnik rzeczywiście należy do masy. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej; przed podjęciem decyzji skonsultuj swoją sytuację z prawnikiem lub doradcą restrukturyzacyjnym.
